اقتصاد چرخشی (Circular Fashion) در صنعت مد رویکردی است که هدف آن ایجاد یک چرخه بسته برای تولید، مصرف، و بازیافت لباس و کفش است تا ضایعات به حداقل برسد، منابع بهطور کارآمد استفاده شوند، و طول عمر محصولات افزایش یابد. این مفهوم در مقابل مدل خطی سنتی (تولید، مصرف، دور ریختن) قرار دارد و بخشی کلیدی از مد پایدار است. در ادامه، جزئیات جامعی درباره اقتصاد چرخشی در مد، اصول، استراتژیها، فناوریها، چالشها، نمونههای موفق، و وضعیت آن در ایران ارائه میشود.
اقتصاد چرخشی در مد چیست؟
اقتصاد چرخشی در مد بر سه اصل اساسی استوار است:
1 طراحی برای حذف ضایعات و آلودگی: محصولات از ابتدا بهگونهای طراحی میشوند که قابل بازیافت، زیستتجزیهپذیر یا بازاستفاده باشند.
2 نگهداری محصولات در چرخه استفاده: افزایش طول عمر لباسها و کفشها از طریق تعمیر، استفاده مجدد، یا اجاره.
3 بازسازی منابع طبیعی: استفاده از مواد تجدیدپذیر و فرآیندهایی که به محیط زیست آسیب نمیرسانند.
این رویکرد به دنبال کاهش وابستگی به منابع جدید، کاهش ضایعات پارچه (که سالانه حدود 92 میلیون تن به محلهای دفن زباله میرسد)، و کاهش ردپای کربن صنعت مد (حدود 10 درصد از انتشار گازهای گلخانهای جهانی) است.
استراتژیهای کلیدی اقتصاد چرخشی در مد
1 طراحی برای دوام و بازیافت:
◦ محصولات بادوام: طراحی لباسها و کفشهایی با کیفیت بالا که عمر طولانیتری دارند. برای مثال، استفاده از دوختهای محکم یا پارچههای مقاوم.
◦ طراحی برای بازیافت: استفاده از مواد تکجزئی (مانند 100% پنبه) به جای ترکیبی (مانند پلیاستر و پنبه) برای تسهیل بازیافت.
◦ طراحی بدون ضایعات (Zero-Waste Design): الگوهای برش بهگونهای طراحی میشوند که هیچ پارچهای دور ریخته نشود.
2 بازاستفاده و بازارهای دستدوم:
◦ فروشگاههای دستدوم: پلتفرمهایی مانند ThredUp، Vinted، یا Depop به مصرفکنندگان امکان خرید و فروش لباسها و کفشهای دستدوم را میدهند.
◦ بازسازی (Upcycling): تبدیل لباسهای قدیمی به محصولات جدید و خلاقانه. برای مثال، تبدیل یک شلوار جین قدیمی به کیف یا ژاکت.
3 اجاره و اشتراکگذاری:
◦ مدلهای اجاره لباس (مانند Rent the Runway) به مصرفکنندگان امکان میدهند لباسها را برای مناسبتهای خاص اجاره کنند، که تقاضا برای تولید جدید را کاهش میدهد.
◦ اشتراکگذاری لباس و کفش از طریق پلتفرمهای اشتراکی یا کمدهای مشترک در حال گسترش است.
4 تعمیر و نگهداری:
◦ برندها برنامههای تعمیر ارائه میدهند تا مصرفکنندگان به جای دور انداختن، لباسها و کفشهای خود را تعمیر کنند. برای مثال، Patagonia خدمات تعمیر رایگان یا ارزان ارائه میدهد.
◦ آموزش مصرفکنندگان برای مراقبت بهتر از محصولات (مانند شستوشوی سرد برای کاهش مصرف انرژی).
5 بازیافت و بازچرخانی:
◦ بازیافت شیمیایی: تبدیل پارچههای قدیمی به الیاف جدید (مانند بازیافت پلیاستر به نخ جدید).
◦ بازیافت مکانیکی: خرد کردن پارچهها برای تولید محصولات جدید، مانند تبدیل لباسهای قدیمی به عایق یا پرکننده.
◦ برندهایی مانند H&M و Zara برنامههای بازیافت لباس را راهاندازی کردهاند، اگرچه اثربخشی آنها همچنان مورد بحث است.
6 مواد پایدار و تجدیدپذیر:
◦ استفاده از موادی مانند پنبه ارگانیک، کنف، بامبو، یا چرم گیاهی (مانند Piñatex یا چرم قارچی) که زیستتجزیهپذیر یا بازیافتپذیر هستند.
◦ بازیافت مواد غیرپارچهای مانند لاستیک یا پلاستیک برای تولید کفش (مانند کتانیهای Veja از بطریهای پلاستیکی بازیافتی).
فناوریهای پشتیبان اقتصاد چرخشی
فناوریها نقش مهمی در پیشبرد اقتصاد چرخشی دارند:
1 بلاکچین:
◦ ردیابی چرخه عمر محصولات از تولید تا بازیافت برای اطمینان از شفافیت. برای مثال، مصرفکنندگان میتوانند با اسکن کد QR، تاریخچه لباس را ببینند.
◦ نمونه: پلتفرم Circularise از بلاکچین برای ردیابی مواد در زنجیره تأمین استفاده میکند.
2 هوش مصنوعی (AI):
◦ تحلیل دادهها برای پیشبینی تقاضا و جلوگیری از تولید بیش از حد.
◦ بهینهسازی فرآیندهای بازیافت با شناسایی مواد قابل بازیافت.
3 چاپ سهبعدی:
◦ تولید لباس و کفش سفارشی با حداقل ضایعات. برای مثال، آدیداس کتانیهای چاپ سهبعدی با مواد بازیافتی تولید میکند.
4 پارچههای هوشمند و زیستفناوری:
◦ توسعه پارچههایی که بهطور طبیعی تجزیه میشوند یا قابلیت بازیافت آسان دارند.
◦ نمونه: Bolt Threads پارچههای ساختهشده از پروتئینهای قارچی را تولید میکند.
5 اینترنت اشیا (IoT):
◦ حسگرهای IoT برای رصد مصرف انرژی و آب در فرآیندهای تولید و بازیافت
.
مزایای اقتصاد چرخشی در مد
• کاهش ضایعات: جلوگیری از انباشت لباس و کفش در محلهای دفن زباله.
• صرفهجویی در منابع: کاهش نیاز به مواد اولیه جدید مانند پنبه یا نفت (برای پلیاستر).
• کاهش ردپای کربن: تولید و حملونقل کمتر به کاهش انتشار گازهای گلخانهای کمک میکند.
• ایجاد فرصتهای اقتصادی: بازارهای دستدوم و خدمات تعمیر شغلهای جدیدی ایجاد میکنند.
• افزایش آگاهی مصرفکننده: تشویق به مصرف مسئولانه و کاهش مصرفگرایی.
چالشهای اقتصاد چرخشی در مد
1 پیچیدگی بازیافت:
◦ بسیاری از لباسها از مواد ترکیبی ساخته شدهاند که بازیافت آنها دشوار است.
◦ زیرساختهای بازیافت پارچه در بسیاری از کشورها محدود است.
2 هزینههای بالا:
◦ فرآیندهای بازیافت شیمیایی یا تولید مواد پایدار گرانتر از روشهای سنتی هستند.
◦ خدمات تعمیر و اجاره نیز ممکن است برای برندهای کوچک چالشبرانگیز باشد.
3 گرینواشینگ:
◦ برخی برندها ادعا میکنند که از اقتصاد چرخشی حمایت میکنند، اما برنامههای بازیافت آنها ناکارآمد یا نمایشی است.
4 تغییر رفتار مصرفکننده:
◦ مصرفکنندگان عادت به خرید ارزان و مداوم از برندهای مد سریع دارند، که تغییر این فرهنگ زمانبر است.
5 محدودیتهای فناوری:
◦ فناوریهای بازیافت پیشرفته (مانند بازیافت شیمیایی) هنوز در مقیاس جهانی گسترش نیافتهاند.
نمونههای موفق اقتصاد چرخشی
1 Patagonia:
◦ برنامه Worn Wear این برند به مصرفکنندگان امکان تعمیر، فروش یا بازیافت لباسهای قدیمی را میدهد. Patagonia همچنین از مواد بازیافتی مانند پلیاستر بازیافتی استفاده میکند.
2 Eileen Fisher:
◦ این برند برنامه بازیافت Renew را راهاندازی کرده که لباسهای قدیمی را جمعآوری و به محصولات جدید یا مواد بازیافتی تبدیل میکند.
3 Adidas:
◦ پروژه Futurecraft.Loop آدیداس کتانیهایی تولید میکند که 100% قابل بازیافت هستند و میتوانند به کتانیهای جدید تبدیل شوند.
4 Rent the Runway:
◦ این پلتفرم اجاره لباس را ترویج میکند و به مصرفکنندگان امکان میدهد لباسهای گرانقیمت را برای مدت کوتاه اجاره کنند.
5 MUD Jeans:
◦ این برند جینهای خود را اجاره میدهد و پس از استفاده، آنها را بازیافت یا بازسازی میکند.
اقتصاد چرخشی در ایران
در ایران، اقتصاد چرخشی در مد هنوز در مراحل ابتدایی است، اما برخی ابتکارات در حال شکلگیری هستند:
• لباسهای دستدوم: بازارهای محلی و پلتفرمهای آنلاین مانند دیوار و شبکههای اجتماعی (اینستاگرام) به خرید و فروش لباس و کفش دستدوم کمک کردهاند.
• بازسازی سنتی: برخی طراحان ایرانی لباسهای قدیمی یا پارچههای سنتی (مانند ترمه یا پارچههای دستبافت) را به محصولات جدید تبدیل میکنند.
• همکاری با صنعتگران: برندهای کوچک با بافندگان و سوزندوزان محلی همکاری میکنند تا پارچههای پایدار و دستساز تولید کنند، که به حفظ فرهنگ و کاهش ضایعات کمک میکند.
• چالشها:
◦ نبود زیرساختهای بازیافت پارچه در مقیاس صنعتی.
◦ هزینههای بالای تولید پایدار در مقایسه با محصولات وارداتی ارزان.
◦ آگاهی محدود مصرفکنندگان درباره اقتصاد چرخشی.
نقش مصرفکنندگان در اقتصاد چرخشی
مصرفکنندگان میتوانند با اقدامات زیر به پیشبرد اقتصاد چرخشی کمک کنند:
• خرید دستدوم: حمایت از بازارهای محلی یا پلتفرمهای آنلاین لباس و کفش دستدوم.
• تعمیر محصولات: استفاده از خدمات تعمیر یا یادگیری مهارتهای دوخت برای افزایش طول عمر لباسها.
• اجاره به جای خرید: انتخاب اجاره لباس برای مناسبتهای خاص.
• بازیافت: تحویل لباسهای قدیمی به برنامههای بازیافت برندها یا خیریهها.
• حمایت از برندهای محلی: خرید از طراحانی که به اقتصاد چرخشی و مواد پایدار پایبند هستند.
آینده اقتصاد چرخشی در مد
• پیشرفتهای فناوری: توسعه روشهای بازیافت شیمیایی پیشرفتهتر و مواد زیستفناوری مانند پارچههای قارچی.
• قوانین دولتی: وضع مقرراتی مانند مالیات بر ضایعات یا الزام به بازیافت برای تشویق برندها.
• مد دیجیتال: لباسها و کفشهای دیجیتال در متاورس میتوانند تقاضا برای تولید فیزیکی را کاهش دهند.
• تغییر فرهنگ مصرف: آموزش مصرفکنندگان برای ارزشگذاری بر دوام و کیفیت به جای کمیت.
• همکاری جهانی: ایجاد استانداردهای جهانی برای بازیافت و اقتصاد چرخشی در مد.
نتیجهگیری
اقتصاد چرخشی در مد رویکردی تحولآفرین است که با کاهش ضایعات، استفاده بهینه از منابع، و افزایش طول عمر محصولات، به ایجاد صنعتی پایدارتر کمک میکند. از طریق استراتژیهایی مانند طراحی بدون ضایعات، بازیافت، اجاره، و تعمیر، این مدل نهتنها به محیط زیست سود میرساند، بلکه فرصتهای اقتصادی و اجتماعی جدیدی ایجاد میکند. در ایران، گرچه اقتصاد چرخشی هنوز در مراحل ابتدایی است، اما پتانسیل استفاده از میراث فرهنگی و صنعتگران محلی میتواند این حرکت را تقویت کند. همکاری بین برندها، مصرفکنندگان، و سیاستگذاران برای تحقق آیندهای که مد نهتنها زیبا، بلکه مسئولانه و چرخشی باشد، ضروری است.
اگر نیاز به تمرکز روی جنبه خاصی (مانند بازیافت، برندهای خاص، یا وضعیت ایران) دارید، لطفاً اطلاع دهید!
